Ahmed Yesevi'nin Türkmenistan'da bir heykeli

Ahmed Yesevi’nin Türkmenistan’da bir heykeli

Hazret-i Sultân, Pîr-i Türkistân, Sultâ- nü’l-Evliyâ, Hâce-i Türkistân ve Evliyâ- lar Serveri gibi unvanlarla anılan Ahmed Yesevî, Çimkent’e bağlı Sayram kasabasında dünyaya gelmiştir.1 Yesi’de Arslan Baba’nın teveccühüne mazhar olmuş, 2 temel eğitimini Yesi’de tamamlamış, Arslan Baba’dan melâmîlik esasına dayalı tasavvuf terbiyesi görmüştür. Arslan Baba’nın vefatından sonra Buhara’ya gitmiş ve burada Yûsuf Hemedânî (ö. 534/1133)’ye intisap etmiştir.3 Yûsuf Hemedânî’nin yanında hem medrese ilimlerini tahsil etmiş hem de yarım kalan seyrusülûkunu tamamlamıştır.4 Hâce Abdullah Berkî (ö. 552/1157) ve Hâce Hasan Endakî (ö. 555/1160)’den sonra Yûsuf Hemedânî’nin halifesi olarak bir süre Buhara’da irşat hizmetlerini deruhte eden Ahmed Yesevî, irşat makamını dördüncü halife Abdülhâlik-ı Gucdüvânî (ö. 595/1199)’ye bırakarak Yesi’ye gitmiştir.5 562/1167’de Yesi’de vefat eden Ahmed Yesevî’nin Yesi’deki türbesinin bulunduğu camiye Cami-i Hazret, bu camiinin bulunduğu Türkistan şehrine de Hazret-i Türkistân ve Hazret denmektedir.6 Biz bu makalemizde Ahmed Yesevî’nin hikmetleri bağlamında tasavvufî düşüncesinin mihverini oluşturan aşk kuramı üzerinde duracağız. Onun aşk tasavvurunu ele alırken tasavvuf anlayı- şının boyutlarını izah etmeye, aşka dair yaklaşımlarına yer vermeye çalışacağız.

1. Aşkın Mahiyeti Ahmed Yesevî tasavvufun tahalluk ve tahakkuk boyutunu bir bütün olarak ele alırken, ilim, irfan ve hikmet derinliğine ermeyi hedefl emektedir. Hikmet tadında söylediği sözlerin tamamında takva, vera’, zühd, ahlâk çizgisini önemsemekle birlikte aşk yolunun yolcusu olmayı daha da önemli görmektedir. Aşksız ibadetin kuruluğuna, aşksız zühdün merasime dönüştürüleceğine dikkat çekmektedir. Âbidlik ve zâhidliğin aşkla taçlandırılmasını hedeflemektedir. O hikmetlerinde önce aşk makamının boyutlarına dikkat çekmekte, sonra aşk yolunun serencamını ele almaktadır. Aşk yoluna koyulanlara hedef sunmakta ve bunun da aşk cevherini elde etmek olduğunu belirtmektedir. Aşk cevherini elde etmek için aşk sırrını muhafazayı, aşk ateşinde yanmayı, aşkın gereksinimlerini yerine getirmeyi öğütlemektedir. Aşkın kazanımlarına ermek için sıralanan bu hususiyetlere dikkatlerimizi çekmektedir.

1.1. Aşk Makamı Aşkı padişah makamında ȃşığı da fakir konumunda gören Ahmed Yesevî, ȃşığın Hakk’tan izin almadan konuşamayacağını, Allah’ın izni olmadan nefes alamayacağını belirtir. Hakk’tan öğüt alan ȃşıkların dünya peşinde koşamayacağından bahseder.7 Hakk aşkını gönlüne aşılayan ululardan8 ve Allah’ın kendisine aşk kapısını açtığından bahseden Ahmed Yesevȋ¸ aşka revan olabilmek için toprak gibi mütevazı olunmasını, Hakk’ın emrine boyun eğip hazır kıta beklenilmesini, melâmet okunun yağmur gibi isabet etmesini, melâmet okuyla bağrın delinmesini şart koşmaktadır.9 Aşksızları yolda kalmış gördüğü için aşk dükkânını açtığını, aşktan nasip saldığını belirtmektedir.10 Aşkın kutsiyetine inanmak, ȃşıkların safi yetini her defasında dile getirmekle beraber, o gerçek ȃşıkla sahte ȃşığın ayrılmasından yanadır.11 Yȃranlar meclisine seslenen Ahmed Yesevî, aşk derdine çare bulunamayacağını söyler. Ona göre diri oldukça aşk defteri tamamlanamaz. Ölmeden önce ölmenin sırrına ermek aşk defterinin idrak edildiğinin göstergesidir. Dünyaya heves ve dünyalığa tutku oldukça aşk dersinin gereği yerine getirilemez. Ȃşıklık o kadar ulu makamdır ki ȃşığın kabirde bedeni bile bozulmaz, çürümez ve yok olmaz.12 Ahmed Yesevî’ye göre aşk makamı aklın ermeyeceği türlü makamlara sahiptir. Aşk makamında baştan başa zorluk, cefa ve mihmet barınır. Aşk makamında kınayanın kınamasından korkulmaz, ihanetlerle aşk makamı bulandırılmaz, aşk makamı genel geçer bir heves değildir. Aşk dersleri sonsuzluk arayışının öğretileridir.13 Dergȃ- hın hakkını vermeyi aşk dersini tamamlamakta gören Ahmed Yesevî, aşka düçar olduktan sonra geceleri yatmayı bıraktığını, mihnetler çektiğini, sıkıntılar yaşadığını, sadık bir mürit konumuna geldiğini, Hakk’a sığınıp aşkın yoluna revan olduğunu söylemektedir. Aşk yolunda toprak misaline bürünmeyi hedefl emekte, aşk hâlinde, hâlinin harap, bağrının kebap, gözlerinin yaşla dolu olduğunu belirtmektedir.14

  • Işk belâsı başka tüşse nâlân kılur
  • Aklım alıp bî-hûş kılıp hayran kılur
  • Köngül közi açılğan song giryân kılur
  • Lâ-mekânda Hak’dın sebak aldım muna.

Bkz. Ahmed-i Yesevî, Dîvân-ı Hikmet Seçmeler, s. 98. 21

  • Kırk törtümde muhabbetni bâzârıda
  • Yakam yırtıp yığlap yordum gülzârıda
  • Mansûr yanglığ babını birip ışk dârıda
  • Zâtı uluğ hâcem sığnıp kildim sanga.

Bkz. Ahmed-i Yesevî, Dîvân-ı Hikmet Seçmeler, s. 82. 22

  • Kırk tokuzda ışkıng tüşti köyüp yandım
  • Mansûr-sıfat hayl u hişdîn kaçıp tandım
  • Türlüg türlüg cefâ tigdi boyun sundım
  • Zâtı uluğ hâcem sığnıp kildim sanga.

Bkz. Ahmed-i Yesevî, Dîvân-ı Hikmet Seçmeler, s. 84. 23

  • Şömluğumdın tağ u taşlar sögti mini
  • Fasîh tilde sögüp aydı fi ling kanı
  • Âşık bolsang evvel barıp Hak’nı tanı
  • Merhem bolup yir astığa kirdim muna.

Bkz. Ahmed-i Yesevî, Dîvân-ı Hikmet Seçmeler, s. 104. 24

 

  • Derdsiz âdem âdem irmes munı anglang
  • Işksız âdem hayvan cinsi mum tınğlanğ
  • Könglüngizde ışk bolmasa manga yığlanğ
  • Giryânlarğa hâs ışkımnı atâ kıldım.

Bkz. Ahmed-i Yesevî, Dîvân-ı Hikmet Seçmeler, s. 126. 26 Ahmed-i Yesevî, Dîvân-ı Hikmet Seçmeler, s. 190. 27

  • Ma’rifetning bûstânıda cânınğ birgen
  • Muhabbetning meydânıda baş oynağan
  • Hakîkatnıng deryâsıdın gevher alğan
  • Ğavvâs yanglığ ol deryâdın çıkmas bolur.

Bkz. Ahmed-i Yesevî, Dîvân-ı Hikmet Seçmeler, s. 194. 28

  • Işk yolıda fenâ bolay Hak bir ü bar
  • Her ne kılsang âşık kılğıl Perverdigâr
  • İlgim açıp duâ kılay İzim cebbâr
  • Her ne kılsang âşık kılğıl Perverdigâr.

Bkz. Ahmed-i Yesevî, Dîvân-ı Hikmet Seçmeler, s. 154.

http://www2.diyanet.gov.tr/ DiniYay%C4%B1nlarGenelMudurlugu/ DergiDokumanlar/Ilmi/2016/ 2016-%2052_4.pdf