el-ÂLEMGÎRİYYE, FETVA KİTABI

fetva kitabı

el-ÂLEMGÎRİYYE, FETVA KİTABI

Şah Cihan’ın Hindistan’da elli yıl kadar saltanat süren üçüncü oğlu Sultan Evrengzîb Âlemgîr’in (1658-1707) emriyle telif edilmiştir. Evrengzîb adaletin tevziinde etkinliği artırmak için, fıkıh kitaplarında dağınık halde bulunan kuvvetli görüşlerin kazâ ve fetvaya esas olacak şekilde tasnif edilerek düzenlenmesini emretmiş ve bu maksatla bir heyet oluşturulmuştur. Eser, Burhânpûrlu Şeyh Nizâm (ö. 1090/1679) başkanlığında onar kişilik birer ekiple çalışan dört yardımcısı Şeyh Vecîhüddin, Şeyh Celâleddin Muhammed, Kadı Muhammed Hüseyin ve Molla Hâmid’den meydana gelen âlimler heyetinin ortak çalışmasıyla 1664-1672 yılları arasında kaleme alınmıştır. Bu çalışmaya katılanlar arasında Şah Veliyyullah ed-Dihlevî’nin babası Şah Abdürrahim de bulunmaktaydı. Saltanatı sırasında İslâm esaslarını uygulamaya ve sünneti ihyaya çalışan, özel hayatında da müttaki bir zat olan Sultan Evrengzîb’in çalışmalara bizzat nezaret ettiği ve eserin hazırlanması için 200.000 rupilik bir harcama yapıldığı kaydedilmektedir. Eser tamamlandıktan sonra sultanın emriyle devletin resmî makamlarınca uygulamaya konulmuştur.

Hanefî mezhebine dair birçok muteber kaynaktan derlenen el-Fetâva’l-ʿÂlemgîriyye’nin tertibinde Hanefîler’in meşhur kitaplarından el-Hidâye örnek alınmıştır. Eserin telifinde, fetva için tercih edilen ve kuvvetli rivayetlere (zâhirü’r-rivâye*) dayanan görüşler esas alınmış, zayıf rivayetlere (nevâdir*) dayanan görüşlere ise meselenin cevabı zâhirü’r-rivâyede bulunmadığı veya nevâdir görüşün “fetva işareti”ni taşıdığı hallerde yer verilmiştir. Hükümler alındıkları yerlerdeki asıl metinleriyle ve kaynak zikredilerek verilmiş, zaruret olmadıkça metin değiştirilmemiştir. Alınan metnin değiştirilip değiştirilmediği mukaddimede zikredilen özel işaretlerle belirtilmiştir. Diğer mezheplerin görüşlerine yer verilmeyen eserde teferruat ve tekrardan kaçınılmış, bazı istisnalar dışında hükümlerin delilleri verilmemiştir. Kaynaklarda bir mesele hakkında iki ayrı hükmün bulunması halinde, her ikisi de tercih ve fetva işareti taşıyorsa veya hiçbirisinde delilin kuvvetini gösteren bir işaret yoksa, her iki hüküm de alınmıştır. el-Âlemgîriyye’ye “Fetâvâ” adı verilmiş olmasına rağmen eser Osmanlı fetva kitapları tarzında günlük hayattaki problemlerin cevabı mahiyetinde olmayıp genel fıkhî hükümleri ihtiva etmektedir.

el-Âlemgîriyye, Hint-Türk devletlerinde fiilen yürürlükte olan İslâm adlî ve idarî sistemine esas teşkil etmesi yanında, hemen hemen İslâm dünyasının her tarafında görülen çeşitli hukukî düzenleme ve kanunlaştırma çalışmalarında ve İslâm hukukuyla ilgili diğer araştırmalarda başvurulan temel kaynaklardan biri olmuştur.

İngiliz hâkimiyetine girinceye kadar Hindistan’da İslâm hukukunun uygulanmasında en önemli kaynak olan ve bu sebeple İngiliz mahkemelerince de itibar edilen el-Âlemgîriyye’nin birçok kütüphanedeki yazmaları yanında değişik baskıları ve bazı dillere yapılmış tam veya kısmî tercümeleri vardır (Arapça baskıları: Kalküta 1827-1832; 1243; 1251, I-IV; Ahmedî 1278; Leknev 1292; Kanpûr 1895 [Kalküta 1827 tabının ikinci yarısı, taş basması]; Bulak 1276, 1278, I-VI [Abdurrahman el-Behrâvî’nin tashihi ile], 1310-1311, I-VI [kenarında Fetâvâ Kadîhân ve el-Fetâva’l-Bezzâzîyye ile]; Kahire 1282, 1323). el-Âlemgîriyye’yi ilk defa Abdullah Rûmî Çelebi Farsça’ya tercüme etmiştir. Bazı müelliflerin belirttiğine göre Âlemgîr’in kızı Zîbünnisâ tarafından yaptırılan bu tercüme pek itibar görmemiş olmalıdır ki mevcut herhangi bir nüshasına rastlanmamıştır. Eserin daha sonra Muhammed Necmeddin Ali Han (ö. 1814) tarafından yapılan kısmî Farsça tercümesi Kitâbü’l-Hudûd ve Kitâbü’l-Cinâyât ise basılmıştır (Kalküta 1813). Seyyid Emîr Ali Melihâbâdî’nin (ö. 1917) Fetâvâ-i Hindiyye adıyla yaptığı Urduca tercüme de matbu olup baş tarafında önemli bilgiler ihtiva eden 300 sayfalık bir mukaddime vardır (I-X, Leknev; Lahor 1964). İngilizce’ye yapılan kısmî tercümeleri de şunlardır: N. B. E. Baillie, The Moohummudan Law of Sale (London 1850); a.mlf., The Land Tax of India (London 1853); a.mlf., A Digest of Moohummudan Law (London 1875, 1887; Lahor 1957); Mahomed Ullah İbn S. Jung, The Muslim Law of Preemption (Allahabad University Studies, 1931, VII/I, 1-334). Eser, Mustafa Efe tarafından Fetâvâyı Hindiyye adıyla Türkçe’ye de tercüme edilmiştir (I-XVI, Ankara 1984-1988).

BİBLİYOGRAFYA
el-Fetâva’l-Hindiyye, Bulak 1310, I, 3; Brockelmann, GAL, II, 549; Suppl., II, 604; Serkîs, Muʿcem, I, 497-498; Ahmed Mahmûd Sâdâtî, Târîhu’l-müslimîn fî şibhi’l-karreti’l-Hindiyye ve hadâretühüm, Kahire 1959, II, 197, 259; J. Schacht, Indroduction to Islamic Law, Oxford 1964, s. 294; Zübeyd Ahmed, el-Âdâbü’l-Arabiyye fî şibhi’l-karreti’l-Hindiyye (trc. Abdülmaksûd Muhammed Şalkamî [baskı yeri ve yılı yok]), I, 108-109; Abdülhay el-Hasenî, es-Sekafetü’l-İslâmiyye fi’l-Hind (nşr. Ebü’l-Hasan Ali en-Nedvî), Dımaşk 1403/1983, s. 107, 110-111; Saqi Must’ad Khan, Maâsir-i ‘Alamgiri (trc. Jadunath Sarkar), New Delhi 1986, s. 316; Anwar Ahmad Qadri, “The Fatawa-i Alamgırı”, JPHS, XIV/3 (1966), s. 188-199; Ali Himmet Berki, “Fetâvâyı Âlemgiriyye”, İTA, I, 277; Mv.Fİ, I, 55-56; Hayreddin Karaman, “Âlemgiriyye”, İBA, I, 169; A. S. Bazmee Ansârî, “al-Fatawa al-Alamgıriyya”, EI2 (Fr.), II, 857; a.mlf. – Muhammed İshak, “Fetâvâ Âlemgîrî”, UDMİ, XV, 145-155.

Bu madde ilk olarak 1989 senesinde TDV İslâm Ansiklopedisi’nin 2. cildinde, 365-366 numaralı sayfalarda yer almıştır

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

80 − = seventy nine