Cengiz Han Kimdir

Cengiz Han, Moğollar, günümüzde Moğolistan’ın yerli halkıdır. Doğu ve Orta Asya kavimlerindendir. Asıl yurtları Moğolistan’dır.

Bugün Moğollar, Moğolistan dışında Rusya’ya bağlı; Aga Buryat Özerk Bölgesi,Ustorda Özerk Bölgesi ve Buryat Cumhuriyetinde yaşamaktadırlar. Ayrıca Çin ile Moğolistan arasında yer alan İç Moğolistan Özerk Bölgesi’nin de büyük çoğunluğu Moğol’dur. Tarihte, Asya kıtasının büyük bir kısmına sahip olup, yayıldılar. Memleketlerinden çıkıp da geri dönmeyenler, diğer milletler arasında eridiler. Bugün Moğollar, sadece Çin ile Rusya arasındaki Moğolistan’da yaşarlar.Mongoloid tiptedirler. Dilleri Altay dillerinden olan Moğolcadır. Cengiz Han’ın teşkilâtlandırdığı Moğollarda, ahâliye ivgen, boya; obop, âile ve en küçük birliklere de Aymuğ ve Yasun denirdi. Ordu da bu usûle göre teşkilâtlanmıştı.

cengizhanUlus denilen Moğol kâbile birliklerinin hepsi asker sayılırdı. Kabîleler sefere, kendi çadırları, hayvanları ve kadınları ile bir ordu gibi giderdi. Her kabîle kendini idâre ederdi. Sanat bölükleri, idârî kumanda teşkilâtları yoktu. Silâhlarını kendileri yaparlardı. İşgâl ettikleri ülkeler, merkezî bir devletten idâre edilemeyecek kadar genişledi. Siyâsî ve idârî bakımdan tecrübesiz olan Moğollar, bu yüzden çok zor duruma düştüler. Devlet kadrosunda idâreci ve vergi toplayacak memurları yok denecek kadar azdı.

Cengiz Hanın soyundan olanlar, Çağatay Hanlığı (1227-1370), İlhanlılar (1256-1353), Altınordu (1226-1502), Şeybani Hanlığı (1500-1598) ve Kırım Hanlığı’nı kurdular. Cengiz Hanın oğulları ve torunlarının hâkimiyeti çok kısa sürdü. Ancakİslam âlemine ve medeniyetine çok zarar verdiler. On üçüncü asırda yapılan tahribâtla, altı yüz senede nice emeklerle elde edilmiş, hattâ İslâmiyetten önce de yapılmış pek çok mîmârî eserleri, kütüphâneleri, târihin kıymetli vesikalarını, mektepleri, rasathâneleri yok ettiler. Abbâsî halîfeliğinin merkezi Bağdat’ı 1257’de yakıp yıktılar. Suriye dâhil Doğu Akdeniz, Batı Anadolu kıyılarınaAvrupa’da Viyana şehri civârına kadar hâkim oldular. Moğolların yenilmezliğini,Mısır Memlûkleri yıktı. Hülâgu Hân’ın ordusunu, Memlûk Sultânı Kutuz ve komutanı Baybars, 1260’da Ayn Calut’ta büyük bir bozguna uğrattı. Doğu Karadeniz’deki Haçlı kralları ve Kilikya Ermenileri ile de Memlûkler Devletine karşı anlaştılar. Anadolu’da da on üçüncü asrın ortalarından sonra Moğol vâliler söz sâhibi oldu.

On dördüncü asrın başlarında Orta ve Güneybatı Asya’da İslâm ülkelerinde yaşayan Moğollar medenîleşmeye başladılar. İlhanlı hükümdârı Gazan Hanın İslâmiyeti kabûl etmesiyle, kumandan, vezir ve askerlerinden pek çoğu müslüman oldu. İslâmiyeti kabûl eden İlhanlılar devlet adamları, bölgedeki ahâliyle kaynaşmayı sağladılar. Mâverâünnehr, Yedisu ve Doğu Türkistan’a hâkim olan Çağatay Hanlığı, on dördüncü asrın sonunda Timur İmparatorluğu’nun hâkimiyetine girdi. Güney Rusya ve Batı Sibirya’daki Cuci sülâlesinden Altın Orda’da Berke Han Müslüman oldu.

On beşinci asrın sonuna kadar bölgeye hâkim olan Altın Orda, Tîmûrlular tarafından yıkıldı. Bir kısım toprakları üzerindeKazan Hanlığı kuruldu. Cuci sülâlesinden Şeybânî Hanlığı sülâlesinden Kırım Hanlığı, en uzun ömürlü hânedân oldu. Osmanlı Devleti’ne tâbi idiler.

On beşinci asırdan on sekizinci asrın sonuna kadar iktidârda kaldılar. Dış Moğolistan’daki Moğolistan bağımsız, Rusya’ya; İç Moğolistan’daki muhtar idâre de Çin’e bağlıdır. Moğolistan’da yaşayan Moğollar, Buda inancının Lamaizm mezhebine mensuptur. Din adamlarına “lama” adını verirler. Lamalar, tabiblik ve büyücülük de yaparlar. Din merkezleri Tibet’teki Lhasaşehri olup ikinci derecedeki dînî merkezleri Urga’dır. Moğolistan’da, putperest ve Hıristiyanların yanında, çok az da İslâm dînine mensup olanlar vardır.

Cengiz Han (Chinggis Khaan, Çinggis Haan) (ya da doğum adıyla Temuçin(anlamı: demirci)), (Moğolca: Чингис Хаан ya da “Tengiz” (anlamı: deniz)),Farsça: چنگیز خان (d. 1167 – ö. 18 Ağustos 1227) Moğol Börçigin ailesinden siyasetçi, asker ve han. Moğol kabilelerini buyruğu altında birleştirerek Moğol İmparatorluğu’nu (1206-1294) kurmuştur.

Bu imparatorluk Dünya tarihinin bitişik sınırlara sahip en büyük imparatorluğudur. Timuçin ismiyle Moğol Devleti hükümdarı akrabası olarak doğmuş, meritokratik (liyâkata bağlı) oldukça güçlü bir ordu kurmuş ve en başarılı ordu lideri olarak tarihe geçmiştir.

Tüm dünya tarafından genelde acımasız ve kana susamış bir fatih olarak gözükse de, Moğolistan’da oldukça sevilen bir sembol hâline gelmiştir.[kaynak belirtilmeli] Moğolistan’ın babası olarak görülür. Kağan olmadan önce; Doğu Asya ve Orta Asya’daki birçok göçebe topluluğu yenmiş ya da birleştirmiş ve onları “Moğol” sosyal kimliğine taşımıştır.

Orta Asya’daki Kara Hıtay, Kuzey Çin’deki Batı Xia ve Jin Hanedanı’nı ele geçirmiş, İran’daki Harezmşahlar Devleti de dahil olmak üzere birçok yeri fethetmiştir.

Avrupa ve Asya’daki hâkimiyeti; radikal olarak bu bölgelerin demografisini ve jeopolitikasını değiştirmiştir. Moğol İmparatorluğu, günümüz ülkelerinden Çin,Moğolistan, Kore, Rusya, Ukrayna, İran, Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan,Irak, Türkiye, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Pakistan, Macaristan,Polonya, Tacikistan, Afganistan, Türkmenistan, Moldova ve Kuveyt’in neredeyse tamamını ele geçirmiştir ve Sırbistan, Hindistan ile Bulgaristanbüyük zarar almıştır, ancak 1242 yılında Viyana’ya yaklaşan yeni Han ölmüş ve, Moğollar gelenekleri uyarınca yeni bir Han seçmek için geri çekilmek zorunda kalmıştır. Bunun üzerine Avrupa yaşadığı Moğol gazabından kurtulmuştur.

Cengiz Han, ana dili Moğolca’nın yanında Bertold Spuler’in iddiasına göreGöktürkçe de bilmekteydi. Öncülleri de onun gibi birkaç dil bilmekteydi.

Adı “Temüǰin” (Türkçe: Temuçin), Moğolca’da Demir anlamına gelen “Temür”den türemiştir.